ĐIÊU KHẮC GIẤY VÀ CUỘC CHƠI MÀU SẮC
Họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam
Đặng Vân Phúc
Hà nội, 31 tháng 10 năm 2019
“Tôi đã trải qua nhiều lần thập tử nhất sinh, từ chiến trường đến thời bình, đến tuổi này tự cho phép được thoải mái hơn trong sáng tác.” Họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam vừa nói vừa cười tươi vói nét trẻ trung trên khuôn mặt và, chậm rãi rót chén trà mời khách. Đó là câu trả lời khi tôi hỏi ông về các bức tranh chuẩn bị cho triển lãm mới của mình.
Hồi đầu tháng Mười, thấy họa sĩ Tạ Phương Thảo đăng tin tặng sách cũ, chuẩn bị chuyển nhà, nên tôi đã ghé qua. Ngôi nhà ở Giáp nhất này, cùng mảnh đất trên 500 mét vuông mua được từ tiền bán tranh. Từ hai cuộc triển lãm để đời, làm nên hiện tượng của phong cách mới, cũng đồng thời giúp ông nguồn tài chính. Năm 1993 mua và 1997 về ở đến nay. Khoảng đất rộng có sân vườn yên tĩnh với nhiều giò lan treo từ cổng. Một khuôn viên quê giữa Hà nội, thật phù hợp cho họa sĩ “Người nhà quê” sáng tác. Cô con gái theo nghiệp văn chương, có gia đình riêng ở nước ngoài. Cậu con trai thích không gian hiện đại đã mua chung cư dọn ra ở. Chỉ còn hai họa sĩ già, hằng ngày với sân vườn, có con chó chục năm tuổi làm bạn. Bước sang tuổi 74 cùng nhiều thứ bệnh nặng trên mình, không cho phép hai ông bà tiếp tục ở đây, nên ông bà phải dọn về chốn xưa, nhà cố họa sĩ Phạm Viết Song.
Với cả ngàn bức tranh của Họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam và cũng chả kém về số lượng, tranh của Họa sĩ Tạ Phương Thảo cũng đang được cuộn, gói, đóng vào hộp trong nhà. Các tranh của cố Họa sĩ Phạm Viết Song đã được gỡ xuống và gói gém sẵn sàng. “Cậu bảo anh Nha sắp xếp chuẩn bị cho cuộc triển lãm lần này của tôi nhé.” Họa sĩ dặn sau cuộc nói chuyện khi tôi khệ nệ bê bao tải sách ra về.
Chúng tôi quay trở lại gặp Họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam 2 tuần sau đó tại căn nhà xưa trên đường Thiền Quang, tuy chật hơn ngôi nhà vườn, nhưng “ở đây đầy ắp kỷ niệm, ngày xưa bọn tớ đến đây học vẽ trong lớp học của cụ Phạm Viết Song” vừa lên cầu thang, họa sĩ Trịnh Sinh Nha vừa kể và chỉ vào căn gác bên trên cho tôi. Nhiều đồ đạc mới mang về chưa xếp lại, các hộp và cuộn đựng tranh chưa gỡ ra. Các tác phẩm to của cụ Phạm Viết Song vẫn đang để dựa cạnh tường chính. Họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam nghe tiếng, hồ hởi ra đón chúng tôi.
Quanh ấm trà, họa sĩ kể nhiều câu chuyện về nơi này, những gắn bó, những lứa học trò xưa của cụ Phạm Viết Song, rồi bắt đầu về câu chuyện chuẩn bị cho triển lãm sắp tới. “Triển lãm lần này, chủ đề là Hội họa Điêu khắc giấy với đề tài về Phụ nữ và Tĩnh vật.” ông nhắc lại nội dung đã trao đổi lần gặp trước ở nhà cũ. Chủ đề về sinh hoạt đời thường của Phụ nữ, về chăm sóc con cái và gia đình. Lần này nội dung được thể hiện “thoáng” hơn với những bức tranh nude nhạy cảm và cá tính
Một số nhà sưu tập quen biết, khi được xem ông sáng tác cho đợt tranh mới này đã nằng nặc đòi mua, họa sĩ đã rất tiếc một số bức đầu tiên đã bị bán đi, nhưng sau đó, để chuẩn bị cho triển lãm này, ông đã từ chối bán các tác phẩm còn lại. “Lần sáng tác này là cuộc chơi Màu sắc, là cuộc “làm tình” hội hoạ điêu khắc giấy, màu sắc đóng vai trò chủ yếu của cuộc chơi, không biết khi nào dừng. Là tiếp nối hội hoạ giá vẽ và sơn mai” Họa sĩ nhấn mạnh.
Phạm Viết Hồng Lam quê Nam định nhưng ông được sinh ra ở Nghệ an, cuộc đời ông gắn liền nhiều miền quê của đất nước từ chiến tranh đến thời bình, từ người lính đến người thầy và là người “Họa sĩ nhà quê”, gắn liền với các cuộc chơi màu sắc rực rõ, trời cho ông khả năng cảm thụ màu, khả năng phối màu sắc. Đã có nhiều cuộc triển lãm tranh trong mấy chục năm qua, tuy nhiên, ông chia sáng tác của mình thành 3 giai đoạn và 3 cuộc triển lãm đánh dấu quan trọng trong sự nghiệp hội họa của mình. Cuộc triển lãm đầu tiên cho các sáng tác những năm 80 thế kỷ trước, tranh bột màu, của thời kỳ khó khăn, nguyên liệu khó nên phải tự tạo lấy và bột mầu là giải pháp cho ông thời gian đó cùng với sự động viên của họa sĩ Tạ Phương Thảo, vợ ông. Triển lãm với 99 bức đã được mua ngay trong ngày đầu 45 bức và sau đó nhiều khách quốc tế đã tiếp tục đến mua, tạo thành một hiện tượng bấy giờ. Rồi ông bị bạo bệnh, những năm 1987-1990, trong thời gian chữa trị, cảm xúc với màu sắc, nhưng điều kiện hạn chế, ông đã sử dụng cách con trẻ xé giấy màu để tạo nên những tác phẩm hội họa. Tuy khổ tranh nhỏ khoảng 60 x 80 năm 1992, về sau 1995 ông đã có nhiều tác phẩm xé giấy kích thước lớn hơn, các đề tài là chim muông và tĩnh vật. Lần này, đánh dấu giai đoạn thứ 3, sau khi vượt qua bạo bệnh lần nữa, đặt 4 xten, bắt đầu năm 2017, ông đã sáng tác tranh cắt giấy, khổ lớn chủ thể là phụ nữ, chủ yếu cắt và phối màu, thể hiện sự cảm thụ màu, một khả năng riêng về màu sắc tương tác với cảm xúc cá tính của Phạm Viết Hồng Lam. “Tôi tin với lần triển lãm này, sẽ đem đến điều mới lạ và cá tính riêng đến bạn bè, đồng nghiệp cũng như công chúng” Họa sĩ khiêm tốn nói nhưng chắc chắn.
Trong triển lãm lần trước, trả lời đồng nghiệp khi họ hỏi, Hồng Lam còn gì nữa sau tranh bột màu và xé giấy?.Và câu trả lời, biến hoá màu trên điêu khắc giấy là cái mới, như một sự triển khai đương đại trong khoảng từ năm 2017 đến nay. Họa sĩ Đỗ Đức cũng đã hỏi: “Sau triển lãm các chân dung họa sĩ, dự đinh tiếp của anh sẽ triển lãm gì?” ông trả lời “Sẽ triển lãm về Phụ nữ”, Và ông giữ lời hứa. “Bản thân tôi chưa bao giờ sử dụng hình thể phụ nữ trong tranh ngoài một số nhân vật trong tranh bột màu. Đây là lần đầu tôi thể hiện trần trụi về hình thể, đường cong của phụ nữ, với nhiều tư thế khác nhau trong sinh hoạt đời thường, tư thế người phụ nữ với con, người phụ nữ trong lễ hội dân gian, dung tục, nhằm ca ngời vẻ đẹp phụ nữ Việt nam với điêu khắc giấy và màu sắc, chất liệu tự chế với thủ pháp cắt, vò, màu tạo cảm giác, ấn tượng chất cho nhân vật được tạo ra bởi vò xé của chất liệu.” Họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam nói.
Với trên 60 bức tranh khổ lớn 120 x 100 cm đầy màu sắc, đề tài là Phụ nữ và Tĩnh vật, một phong cách mới ông cũng ấp ủ và thực hiện trong nhiều năm. Bằng nguyên liệu giấy màu tự làm để đáp ứng với cảm thụ màu của chính mình. Gần giống với Henri Matisse, bậc thầy về màu sắc, người mà về cuối đời, do bệnh tật đã sử dụng cắt giấy trong sáng tác. Phạm Viết Hồng Lam đã học hỏi, tiếp thu nhưng không bị ảnh hưởng, sáng tác của ông mang đậm tính chất dân gian và không gian Việt, con người Việt cũng như màu sắc tâm hồn người Việt trong cuộc chơi hình họa với điêu khắc giấy.
Như ông nói “Đến tuổi này, tự cho mình phóng khoáng hơn trong sáng tác về Phụ nữ, tả những đường cong, nude..” nhưng tranh của ông vẫn kín đáo mô phạm như cuộc đời ông đã trải qua. Thiếu nữ nhân vật “đỏ mặt” ngượng ngùng trong bức vẽ, những cảnh “đỏ chin cả người” cũng rất tế nhị và toát lên vẻ đẹp của cuộc sống đầy cá tính.
Tranh cắt giấy, xé giấy trước đây đã nhiều người thực hiện, danh họa Bùi Xuân Phái cũng có một số bức kích thước nhỏ, nhưng chưa thực sự đạt được hiệu quả. Có người giỏi về cắt hình, bố cục, nhưng màu sắc lại chưa như ý, Họa sĩ Lê Anh Văn, nguyên Hiệu trưởng trường Mỹ thuật, cũng từng sáng tác nhưng kích thước nhỏ. Hay Họa sĩ, nhà điêu khắc Lê Công Thành, có tác phẩm Mẹ Âu Cơ ở Đà nẵng, cũng điêu khắc giấy gấp giấy thành tác phẩm, nhưng khó trình bày lại, khó triển khai. Kiểu điêu khắc ghép Paper wolf. Hay cắt thép xong cho tôi luyện một cách công nghiệp để thực hiện. Trần Lưu Hậu giỏi về màu nhưng hình khối khác với hướng đi của Phạm Viết Hồng Lam…
Theo Phạm Viết Hồng Lam, “Hội họa Điêu khắc giấy khổ lớn không đơn giản, với tôi, kích thước lớn, thỏa mãn bản năng về cảm thụ màu, không phải ai cũng có được dù muốn luyện, đây là bản năng của tôi, vật liệu sẵn có không đáp ứng màu yêu cầu, tôi phải tự chế riêng để thể hiện cho tác phẩm”. ông chia sẻ. Sự tích lũy, dồn nén cả đời, sở trường về chất liệu, cảm thụ màu cho phép “làm tình màu sắc” trên điêu khắc giấy, cả biểu diễn hình với màu, tình tế. Như họa sĩ Trần Khánh Chương nói về Phạm Viết Hồng Lam: “Mỗi lần triển lãm là một sự nghiêm túc, tự nhiên, trân trọng và yêu mến, ghi dấu ấn. Từ Bột màu, tranh xé giấy, Chân dung các họa sĩ rồi Cắt giấy…”
“Nếu còn sống 15 năm nữa, tôi ước mơ làm triển lãm Bột màu trên giấy dó, khả năng chịu nặng, ngoài Accrilic đến mực nho, thì bột màu khổ lớn sẽ có ấn tượng riêng,.” Họa sĩ Phạm Viết Hồng Lam hào hứng chia sẻ. Với ông, còn nhiều triển lãm nữa trong dự định, trong đó có cả triển lãm tổng thể Bột màu, triển lãm tranh Lụa, và triển lãm Sơn mài đã sẵn sàng và chờ thời điểm giới thiệu trong tương lai.
Nhà đấu giá CHỌN là không gian triển lãm cho các tác phẩm “Hội họa điêu khắc giấy” của họa sĩ Phạm Việt Hồng Lam tại 63 Hàm long, Hà nội. Thời gian được lựa chọn là ngày Hiến chương các Nhà giáo Việt nam 20 tháng 11 năm 2019, một ngày đầy ý nghĩa cho thành quả của chính hai vợ chồng họa sĩ, nhà giáo, cùng không gian thưởng thức cho các đồng nghiệp, nhà phê bình, học trò và đông đảo công chúng yêu nghệ thuật cũng như các tác phẩm của ông. Triển lãm được kéo dài 7 ngày.
