VĂN CHIẾN – TỪ SƠN KHẮC, KHẢM TRỨNG PHONG CẢNH ĐẾN TRỪU TƯỢNG VẬT LIỆU
Đặng Vân Phúc – 5 tháng Ba, năm 2026
Họa sĩ Văn Chiến, vừa trở về sau nhiều tháng bạo bệnh, đặc biệt, Tết Nguyên đán Bính Ngọ vừa qua, ông nằm điều trị trong bệnh viện. Vừa ra viện, tuy vẫn phải có hỗ trợ đi lại, nhưng ông đã trở lại giá vẽ và tiếp khách, bạn bè trong các bữa cơm thân mật.
Họa sĩ Văn Chiến trong những cuộc gặp gỡ bàn bè
Trong bức tranh rộng của mỹ thuật đương đại Việt Nam, con đường sáng tác của Văn Chiến là một ví dụ thú vị về sự chuyển động từ truyền thống sang thử nghiệm vật liệu. Từ những tác phẩm sơn mài khắc, khảm trứng mang phong vị phong cảnh quen thuộc của hội họa Việt Nam, ông dần bước sang một ngôn ngữ tạo hình khác như trừu tượng và bán trừu tượng, nơi vật liệu, đặc biệt là những vật liệu thô, thậm chí phế thải, trở thành một phần quan trọng của nội dung nghệ thuật. Hành trình ấy không chỉ phản ánh sự thay đổi cá nhân của một họa sĩ, mà còn gợi lên những câu hỏi rộng hơn về cách nghệ thuật phản ứng với đời sống đô thị, với môi trường, và với chính lịch sử của chất liệu sơn mài.
Tốt nghiệp Đại học Mỹ Thuật, nhưng ông có thời gian công tác ở tòa báo Pháp Luật và Đời Sống, hoạt động như một phóng viên, nơi giúp ông có điều kiện đi nhiều, tiếp xúc nhiều và có nhiều trải nghiệp sống khắp các vùng miền. Mỗi chuyến đi, không chỉ liên quan báo chí, ông có nhiều ký họa và như các tư liệu cho sáng tác hội họa sau này.
CHỢ ĐƯỜNG CÁI - Sơn khắc, 2013. 95 x 135 cm
Khởi đầu từ truyền thống sơn mài. Như nhiều họa sĩ Việt Nam trưởng thành từ nền tảng mỹ thuật truyền thống, Văn Chiến bắt đầu với sơn mài – một chất liệu đặc biệt của hội họa Việt Nam. Sơn mài vốn được định hình mạnh mẽ từ thế kỷ XX với những bậc thầy như Nguyễn Gia Trí hay Nguyễn Sáng, những người đã đưa kỹ thuật sơn ta, vàng bạc, vỏ trứng và quá trình mài nhiều lớp thành một ngôn ngữ hội họa độc đáo.
Ở giai đoạn đầu, tranh của Văn Chiến vẫn nằm trong truyền thống đó. Ông làm việc với kỹ thuật sơn khắc và khảm trứng, tạo nên những bề mặt giàu chi tiết và có chiều sâu thị giác. Nội dung thường là phong cảnh – những ngôi nhà, con đường, cánh đồng, hay cảnh sinh hoạt gợi không khí làng quê và đô thị Việt Nam. Những mảng trắng của vỏ trứng, những lớp sơn đen đỏ được mài lộ dần qua từng lớp tạo nên sự rung động của ánh sáng, một đặc trưng của sơn mài cổ điển. Tác phẩm hội họa đầu tiên tôi sưu tập chính là bức Sơn khắc phong cảnh “Chợ Đường Cái” của Văn Chiến. Ở đó, các vết khắc sâu vào vóc cùng khảm trứng, vàng, đã mang đặc điểm riêng của Văn Chiến.
Tuy nhiên, ngay trong giai đoạn này, người xem đã có thể nhận ra một xu hướng: Văn Chiến không chỉ quan tâm đến hình ảnh phong cảnh, mà còn đặc biệt chú ý tới bề mặt của tranh. Các vết khắc, những vùng texture mạnh, hay cách sắp xếp vật liệu cho thấy ông bị hấp dẫn bởi tính vật chất của hội họa, không chỉ bởi khả năng mô tả của nó.
Sau một thời gian dài, khoảng trước Covid xảy ra, họa sĩ Trịnh Sinh Nha có dẫn tôi tới thăm xưởng của họa sĩ Văn Chiến. Nằm trong làng bên sông Hồng, nơi có Bến Bạc phong cảnh hữu tình. Các tác phẩm của họa sĩ Văn Chiến đã khác hẳn. Khác từ cách sử dụng Vóc cho sơn mài, sơn khắc. Rồi bắt đầu khác nội dung sáng tác và xử lý bề mặt tranh. Nội dung chuyển biến dần sang Trừu tượng, Bán Trừu tượng và bề mặt đã thêm dần nguyên vật liệu lạ.
Những tác phẩm được biến chuyển cả nội dung và chất liệu "lạ"
Bước chuyển từ phong cảnh sang cấu trúc. Theo thời gian, phong cảnh trong tranh Văn Chiến bắt đầu thay đổi. Những chi tiết tả thực dần được giản lược, các hình khối trở nên lớn hơn, mạnh hơn, và bố cục chuyển sang những mảng tương đối tự do. Phong cảnh không còn được mô tả trực tiếp; thay vào đó, nó được gợi qua những cấu trúc.
Một mái nhà có thể chỉ còn là một hình tam giác mờ; một con đường có thể là một dải màu cắt ngang bề mặt tranh. Những yếu tố như tường cũ, đất, hay những lớp vật liệu được nhấn mạnh hơn. Ở đây, tranh bắt đầu chuyển từ mô tả phong cảnh sang gợi ý về không gian. Đó là một bước chuyển quen thuộc trong lịch sử hội họa: khi hình ảnh không còn là mục tiêu duy nhất, mà trở thành một phương tiện để khám phá cấu trúc thị giác. Tuy vậy, với Văn Chiến, bước chuyển này còn gắn với một yếu tố khác đó là vật liệu.
Một tác phẩm phố, được tạo từ các mảnh gỗ ép mỏng bị cháy và lóc ra.
Có thể nói Vật liệu như nội dung song song với phần mô tả trong tranh Văn Chiến. Chính từ giai đoạn này, sức khỏe của họa sĩ Văn Chiến cũng nhiều biến động nhưng ông sáng tác cũng rất mạnh. Tranh được sưu tập cũng đáng ngạc nhiên, đặc biệt các nhà sưu tập trong thành phố Hồ Chí Minh. Rồi từ đây, tranh của Văn Chiến ngày càng đa dạng về vật liệu. Ngoài sơn mài truyền thống, ông bắt đầu đưa vào các yếu tố như gỗ vụn, chiếu cói, bìa carton, vải thô, cát, xi măng, thậm chí cả những mảnh vật liệu xây dựng bỏ đi. Những vật liệu này không chỉ được dán lên bề mặt tranh như một thủ pháp trang trí; chúng trở thành một phần cấu trúc của tác phẩm.
Một mảnh gỗ cũ có thể gợi mái nhà; một lớp xi măng có thể gợi bức tường; một mảnh chiếu cói có thể gợi nền nông thôn. Nhưng đồng thời, chúng cũng tồn tại như chính bản thân chúng, những mảnh vật chất mang dấu vết của đời sống. “Cậu xem bức kia.” Họa sĩ Văn Chiến chỉ cho tôi bức tranh phố treo trên tường và nói “Đó là những mảnh gỗ dán cháy, được lóc ra và sử dụng ghép thành tác phẩm.” Tôi bước lại gần quan sát, đúng là rất rõ ràng về vật liệu. Nhưng nội dung tác phẩm vẫn rất ấn tượng khi quan sát từ xa bởi màu sắc và ganh của vật liệu.
Chi tiết từ các vật liệu phế thải thành "họa phẩm" cho tác phẩm
Trong nhiều tác phẩm, bề mặt tranh giống như một bức tường cũ trong thành phố: lớp này chồng lên lớp kia, chỗ bong tróc, chỗ nứt vỡ, chỗ lộ ra những vật liệu khác nhau. Người xem có cảm giác như đang nhìn vào một địa tầng vật chất, nơi thời gian được ghi lại qua các lớp. “Xung quanh nhà, khu phố, rất nhiều công trường xây dựng, vật liệu, phế thải tràn ngập. Ban đầu tôi thử nghiệm, nhưng nhận thấy, không chỉ để tạo ra một vài tác phẩm, và chính các vật liệu tạo tác phẩm nó còn mang theo tư tưởng, ý nghĩa trong xu hướng chuyển đổi xanh, bảo vệ môi trường. Tôi ước có thể có sức để tạo ra một dự án cộng đồng lớn.” Họa sĩ Văn Chiến kể cho tôi nghe mà như tự sự từ câu chuyện của chính mình.
Nội dung rất nhiều tranh, khối lượng ông vẽ miệt mài từ sau Covid đến nay. “Vẽ là bản năng, thôi thúc thể hiện, cứ đi viện về, còn vẽ được là ngồi vẽ.” Họa sĩ Văn Chiến dường như hiểu tôi muốn hỏi khi tôi dạo một vòng xưởng, cũng là nhà, nơi sinh hoạt của ông, và nói. Các tranh Bán trừu tượng, giữa hình và vật chất “Cậu nhìn xem, vật liệu là chiếu, là vải, gỗ lóc mỏng ra, xù xì… nhưng nó tả được khu phố, góc làng có chiều sâu.” Ông đi theo và chỉ các tác phẩm đang treo trên tường cho tôi xem. Mặc dù nhiều tác phẩm của Văn Chiến được xem là trừu tượng, nhưng chúng hiếm khi hoàn toàn phi hình tượng. Phần lớn nằm ở trạng thái bán trừu tượng, vẫn có thể nhận ra đâu đó hình ảnh của phố, của nhà, của ruộng đất, hoặc thậm chí của chân dung con người.
Khối lượng lớn tác phẩm được ông sáng tác, cho dù sức khỏe đã thay đổi
Sự mơ hồ này tạo nên một trải nghiệm thú vị cho người xem. Khi nhìn từ xa, tranh có thể giống một phong cảnh. Nhưng khi tiến lại gần, những gì hiện ra lại là các lớp vật liệu: gỗ, xi măng, kim loại, vải. Hình ảnh dường như tan ra trong chính vật chất của nó. Ở đây, tranh không còn là một cửa sổ nhìn ra thế giới, mà giống như một mảnh của thế giới được đưa trực tiếp vào tác phẩm.
Các phế liệu, Khi đưa chúng vào tranh như là họa phẩm và nội dung, Văn Chiến không chỉ tìm kiếm một texture mới. Ông cũng đang phản ánh một thực tế, đời sống đô thị được xây dựng và phá vỡ liên tục. Những vật liệu từng thuộc về một công trình nào đó, khi trở thành phế thải, vẫn mang theo ký ức của không gian cũ. Trong tranh, chúng được tái sử dụng – không còn là rác thải, mà trở thành yếu tố tạo hình. Điều này gợi lên một ý niệm về tái sử dụng và sinh thái, dù không phải lúc nào cũng được tuyên ngôn rõ ràng.
Ở khía cạnh vật liệu, một số người có thể liên tưởng đến Anselm Kiefer – họa sĩ Đức nổi tiếng với việc sử dụng những vật liệu nặng và thô như rơm, chì, tro, đất hay bê tông trong tranh và điêu khắc. Kiefer thường tạo nên những bề mặt dày, nứt vỡ, giống như những địa tầng lịch sử. Giữa Văn Chiến và Kiefer có một điểm chung rõ ràng: sự dũng cảm trong việc đưa vật liệu “không mỹ thuật” vào hội họa. Cả hai đều coi vật liệu không chỉ là phương tiện, mà là một phần của nội dung.
Khuôn viên xưởng vẽ cũng là nơi sinh hoạt của họa sĩ Văn Chiến, luôn mở cửa mời bạn bè
Tuy nhiên, sự tương đồng này chỉ dừng ở phương pháp. Nội dung và bối cảnh của hai nghệ sĩ rất khác nhau. Kiefer làm việc với những chủ đề lớn của lịch sử châu Âu – đặc biệt là ký ức hậu chiến của World War II, các huyền thoại Germanic, và triết học phương Tây. Tác phẩm của ông thường mang tính sử thi và bi kịch.
Trong khi đó, thế giới của Văn Chiến gần gũi hơn nhiều: phố phường, vật liệu xây dựng, những dấu vết của đời sống thường ngày. Nếu Kiefer nói về lịch sử của một nền văn minh, thì Văn Chiến dường như nói về những lớp vật chất của đời sống đô thị và tự nhiên.
Dù tầm vóc và bối cảnh khác nhau, sự so sánh với Kiefer vẫn gợi ra một điểm đáng chú ý, sự dám đi. Trong môi trường mỹ thuật Việt Nam, đặc biệt với họa sĩ sơn mài, người kỹ tính từ một chất liệu có truyền thống mạnh và đôi khi khá bảo thủ, việc chuyển dịch sang những vật liệu thô như xi măng, gỗ vụn hay phế thải xây dựng không phải là lựa chọn dễ dàng.
Nó đòi hỏi một thái độ thử nghiệm, và đôi khi cả sự chấp nhận rủi ro. Những vật liệu ấy có thể làm mất đi vẻ đẹp quen thuộc của sơn mài, độ bóng, sự tinh tế của lớp mài, hay sự sang trọng của vàng bạc và vỏ trứng. Nhưng đổi lại, chúng mở ra một khả năng khác: một ngôn ngữ vật chất trực tiếp và mạnh mẽ hơn. Ở đây, tranh không còn cố gắng giữ một vẻ đẹp hoàn hảo. Thay vào đó, nó chấp nhận sự thô ráp, sự ngẫu nhiên của vật liệu. Có thể, nhiều người còn nghi ngại về cả tuổi thọ của vật liệu trong tác phẩm nữa.
Những quà tặng tới bạn bè
Nhìn tổng thể, hành trình sáng tác của Văn Chiến có thể được hiểu như một quá trình tái tạo vật chất. Những vật liệu từng có chức năng khác như xây dựng, sinh hoạt, hay đơn giản là phế thải, được đưa vào tranh và trở thành một phần của nghệ thuật.
Ở đây, hội họa không chỉ là việc tạo ra hình ảnh. Nó cũng là một cách biến đổi vật chất, biến những thứ bị bỏ đi thành một cấu trúc thẩm mỹ mới. Trong bối cảnh đô thị ngày càng mở rộng, nơi vật liệu xây dựng xuất hiện khắp nơi và rồi nhanh chóng trở thành phế thải, cách làm này mang một ý nghĩa đặc biệt. Nó gợi nhắc rằng ngay cả những thứ tưởng như vô giá trị cũng có thể trở thành nguồn cảm hứng cho nghệ thuật.
Con đường của Văn Chiến từ sơn khắc, khảm trứng phong cảnh đến trừu tượng và bán trừu tượng với vật liệu phế thải, phản ánh một quá trình tìm kiếm liên tục. Đó là sự dịch chuyển từ hình ảnh sang cấu trúc, từ mô tả sang vật chất, từ truyền thống sang thử nghiệm.
Dù chưa phải là một tuyên ngôn nghệ thuật lớn, những thử nghiệm của ông cho thấy một tinh thần đáng chú ý, sự sẵn sàng bước ra khỏi khuôn khổ quen thuộc của chất liệu. Và chính trong sự dám đi đó, tranh của Văn Chiến tìm được một vị trí riêng – nơi phong cảnh, vật liệu và dấu vết của đời sống đô thị gặp nhau trên bề mặt của hội họa.
Art Exchange 2026
